Jak przygotować klasę na zastępstwo, żeby lekcja się udała

Dlaczego przygotowanie klasy na zastępstwo ma kluczowe znaczenie

Zastępstwo potrafi być dla uczniów wybawieniem albo stratą czasu. Dużo zależy od osoby prowadzącej, ale równie ważne jest to, jak klasa została przygotowana. Brak informacji, chaos, niewyjaśnione zasady i „byle jakie” zadania prowadzą do nudy, hałasu i poczucia, że lekcja była zmarnowana. Dobrze przygotowane zastępstwo może być natomiast spokojną, produktywną i nawet przyjemną lekcją.

Przygotowanie klasy na zastępstwo to nie tylko zostawienie kart pracy. To także przygotowanie psychologiczne (nastawienie uczniów), organizacyjne (materiały, czas, przestrzeń) i relacyjne (jasne role, zasady, komunikaty). Kluczowe jest, by uczniowie wiedzieli, czego się spodziewać i co mają robić, a nauczyciel zastępujący nie musiał zaczynać od gaszenia pożaru.

Dobrze zorganizowane zastępstwo jest też informacją dla uczniów: „Ta lekcja ma sens, nie jest tylko zapchajdziurą”. To z kolei przekłada się na ich zachowanie i zaangażowanie. Uczniowie bardzo szybko wyczuwają, kiedy zajęcia są przygotowane „na poważnie”, a kiedy nikt o nich nie pomyślał.

Przygotowanie klasy na zastępstwo to realna oszczędność nerwów: nauczyciela prowadzącego przedmiot, nauczyciela na zastępstwie, a przede wszystkim – uczniów, którzy nie błąkają się między nudą a chaosem.

Plan lekcji na zastępstwo: struktura, która ratuje sytuację

Największym wrogiem zastępstwa jest „pusty czas”. Jeśli uczniowie dostaną ogólny komunikat „coś sobie poczytajcie” albo „zróbcie zadania z zeszytu”, w większości klas skończy się to rozmowami, frustracją i rozprężeniem. Dlatego dokładny plan lekcji na zastępstwo to pierwszy krok do tego, żeby zajęcia się udały.

Jasne cele lekcji, nawet jeśli to „tylko” zastępstwo

Uczniowie lepiej pracują, kiedy wiedzą, co jest celem ich wysiłku. Nawet na zastępstwie warto sformułować 1–2 konkretne cele. Nie muszą być ambitne, ale powinny być wyraźne i zrozumiałe. Dobry cel może brzmieć na przykład:

• „Po tej lekcji będziesz umieć rozwiązać trzy typy zadań z ułamkami zwykłymi.”
• „Na dzisiejszej godzinie wychowawczej każdy przygotuje krótki plan na przyszły tydzień.”
• „Na koniec lekcji będziesz mieć przeczytany i podkreślony najważniejszy fragment tekstu o II wojnie światowej.”

Warto, by nauczyciel przedmiotu zostawił prostą kartkę dla nauczyciela zastępującego z krótką informacją:

• co uczniowie mają zrobić,
• jaki jest cel,
• jak sprawdzić, czy cel został osiągnięty (np. 3 przykłady w zeszycie, krótka notatka, pytania na koniec).

Jeśli uczniowie usłyszą od nauczyciela na zastępstwie „Dziś naszym celem jest…”, szybciej „wejdą w tryb pracy”, bo poczują, że to nie jest byle jaka lekcja.

Przygotowany scenariusz minutowy zamiast improwizacji

Scenariusz zastępstwa nie musi być rozpisany co do minuty, ale ramowy podział czasu znacząco ułatwia prowadzenie lekcji. Zwłaszcza nauczycielowi, który wchodzi do klasy po raz pierwszy. Przykładowa struktura:

• 5 minut – przywitanie, sprawdzenie obecności, przedstawienie celu lekcji.
• 10–15 minut – krótkie wprowadzenie lub przypomnienie (np. przeczytanie fragmentu tekstu, szybka powtórka z poprzedniej lekcji na kartce).
• 20–25 minut – praca uczniów: zadania, ćwiczenia, projekt w parach lub grupach.
• 5–10 minut – zebranie efektów: omówienie 1–2 przykładów, zapisanie wniosków, zadanie pytania podsumowującego.

Taki prosty szkielet można przekazać uczniom na początku lekcji: „Najpierw zrobimy krótkie przypomnienie, potem pracujecie samodzielnie, a pod koniec kilka osób pokaże, co im wyszło”. Przewidywalność obniża napięcie, a jednocześnie utrudnia przeciąganie dyskusji czy odwlekanie pracy.

Nauczyciel przedmiotu może przygotować jednolitą „matrycę” lekcji zastępczej i korzystać z niej wielokrotnie, tylko podmieniając treści. Klasa zaczyna wtedy rozpoznawać schemat i szybciej się organizuje.

Plan A, plan B i awaryjny plan C

W szkole zawsze może coś pójść nie tak: zabraknie podręczników, ktoś nie przyniesie zeszytu, komputer odmówi posłuszeństwa, połowa klasy nie była poprzednio na lekcji i nie ma pojęcia, o czym mowa. Dlatego przygotowanie klasy na zastępstwo warto oprzeć na trzech warstwach planowania:

• Plan A – optymalny wariant: materiały są, klasa wie, na czym stanęła na poprzedniej lekcji, nauczyciel zastępujący ma wszystko, co potrzebne.
• Plan B – wariant „bez sprzętu” lub „bez podręczników”: zadania na kartkach, praca z tekstem, ćwiczenia na tablicy, praca w zeszytach z pamięci.
• Plan C – wariant awaryjny: ogólne, ale sensowne zajęcia powiązane z przedmiotem (np. krótki projekt, dyskusja kierowana, mini-quiz), które da się przeprowadzić nawet przy minimalnych zasobach.

Dobrym nawykiem jest przygotowanie „teczki na zastępstwo” z zestawem uniwersalnych materiałów, które można wykorzystać w planie C: krótkie teksty z pytaniami, zadania problemowe, łamigłówki związane z przedmiotem, karty pracy do powtórki. Wtedy nauczyciel na zastępstwie nie jest skazany na improwizację.

Przygotowanie uczniów przed zaplanowanym zastępstwem

Najspokojniejsze i najbardziej efektywne zastępstwa zdarzają się wtedy, kiedy uczniowie z wyprzedzeniem wiedzą, że dana lekcja będzie prowadzona przez kogoś innego. Można ich wtedy psychicznie i organizacyjnie przygotować, ustawiając jasne ramy na trudniejszy niż zwykle moment.

Jak uprzedzić klasę, żeby nie wywołać chaosu

Prosty, spokojny komunikat działa lepiej niż groźby lub żarty. Dobrze sprawdza się schemat:

• informacja o zastępstwie,
• krótki opis, co będzie robione,
• jasne oczekiwania dotyczące zachowania i pracy.

Przykład komunikatu dla klasy:

„W czwartek mnie nie będzie – na naszej godzinie polskiego będzie pani Kowalska. Będziecie kontynuować temat opowiadania. Macie zrobić zadania 3–6 z podręcznika i przygotować krótką notatkę w zeszycie. Proszę, żebyście mieli przy sobie podręcznik, zeszyt i coś do pisania. Zapiszę w dzienniku, co ma być zrobione i będę to sprawdzać na następnej lekcji.”

Taki komunikat:

• zmniejsza „efekt niespodzianki” („O, jest zastępstwo, to nic nie robimy!”),
• ankoruje w głowie uczniów, że zastępstwo jest normalną lekcją,
• daje wyraźny sygnał: pracy nie da się „przeczekać”, bo nauczyciel wróci i sprawdzi.

Ustalenie prostych zasad na czas zastępstwa

Każda klasa ma swoje przyzwyczajenia względem nauczyciela prowadzącego. Na zastępstwie te przyzwyczajenia często się rozsypują. Dlatego dobrze, jeśli nauczyciel przedmiotu ustali z uczniami kilka konkretnych zasad obowiązujących na zastępstwach. Można to zrobić raz na początku roku i wracać do tego przy kolejnych nieobecnościach.

Przykładowe zasady:

• „Na zastępstwie pracujemy spokojniej, ale wciąż nad naszym przedmiotem – to nie jest ‘wolna lekcja’.”
• „Osoba prowadząca ma takie same prawa jak ja – odnosimy się z szacunkiem, nie dyskutujemy o moich decyzjach.”
• „Zawsze przygotowuję wam konkretne zadania – jeśli ich zabraknie (np. błąd w planie), robimy powtórkę z wcześniejszego materiału według ustalonego schematu.”
• „Za wykorzystywanie zastępstwa do pracy domowej z innych przedmiotów bez zgody nauczyciela zastępującego – konsekwencje takie jak na zwykłej lekcji.”

Zasady warto zapisać w zeszycie lub umieścić na plakacie w klasie. Dają one nauczycielowi zastępującemu „podkład” do spokojnego wymagania określonych zachowań: może się powołać na ustalenia z wychowawcą czy nauczycielem przedmiotu, a nie wyglądać jak ktoś, kto wymyśla nowe reguły na poczekaniu.

Przypisanie ról: dyżurni, pomocnicy, „prowadzący techniczny”

Jednym z częstszych problemów na zastępstwie jest organizacyjny chaos: kto rozdaje karty pracy, gdzie jest dziennik, kto zna hasło do komputera, gdzie są klucze do szafki z pomocami. Im więcej szczegółów zostanie uregulowanych zawczasu, tym spokojniejszy przebieg lekcji.

Dobrym rozwiązaniem jest ustalenie kilku stałych ról w klasie na czas zastępstw:

• Dyżurni techniczni – wiedzą, gdzie są podstawowe materiały (kreda, pisaki, kartki), potrafią włączyć rzutnik, pokażą nauczycielowi, gdzie leży dziennik lub plan klas.
• Dyżurni organizacyjni – odbierają materiały przygotowane przez nauczyciela (np. z sekretariatu), rozdają i zbierają karty pracy, pilnują, żeby trafiły z powrotem do nauczyciela prowadzącego.
• Osoby kontaktowe – 1–2 uczniów, którzy wiedzą, gdzie klasa jest z materiałem, potrafią krótko powiedzieć, co było ostatnio i co zwykle robicie na początku lekcji.

Role można rozpisać w formie prostej tabeli i powiesić w klasie:

Stałe role porządkują sytuację i zdejmują z nauczyciela zastępującego konieczność odgadywania, kto czym się zajmuje w tej grupie. Dla uczniów to sygnał: „My też współodpowiadamy za to, jak przebiega zastępstwo”.

Materiały i narzędzia: co przygotować, zanim oddasz klasę w inne ręce

Nawet najlepszy plan nie zadziała, jeśli zabraknie materiałów albo będą one zbyt skomplikowane dla osoby, która nie zna klasy i nie jest specjalistą od przedmiotu. Zastępstwo wymaga specyficznego rodzaju materiałów: prostych w obsłudze, zrozumiałych i możliwych do zrealizowania w ograniczonym czasie.

Gotowe karty pracy i instrukcje krok po kroku

Najbardziej praktycznym narzędziem są karty pracy przygotowane specjalnie na zastępstwo. Różnią się one od zwykłych zadań domowych czy ćwiczeń z podręcznika kilkoma cechami:

• mają jasne polecenia, możliwie bez żargonu specjalistycznego,
• są samowystarczalne – zawierają potrzebny tekst, przykłady, wzory (nie wymagają szukania informacji w wielu miejscach),
• zawierają orientacyjny czas wykonania całej karty (np. 25–30 minut),
• mają wyraźne miejsce na imię i nazwisko oraz datę, żeby można było je łatwo zebrać i sprawdzić.

Warto na każdej karcie dodać krótką instrukcję dla ucznia typu:

• „Najpierw przeczytaj tekst. Potem wykonaj zadania 1–4. Jeśli skończysz wcześniej, wróć do zadania 2 i spróbuj je rozwinąć o dodatkowy przykład.”
• „Zadania wykonaj samodzielnie. Jeśli czegoś nie rozumiesz, zaznacz to w ramce na dole kartki.”

Jeśli jest szansa, że zastępstwo poprowadzi nauczyciel „spoza przedmiotu”, można w rogu karty dopisać „Instrukcja dla nauczyciela”, na przykład:

• „Przypomnij uczniom, że te karty będą ocenione.”
• „Można czytać tekst wspólnie na głos, ale zadania 1–4 uczniowie robią indywidualnie.”

Takie notatki znacząco zmniejszają ryzyko nieporozumień.

Bank zadań „na każdą pogodę”

Dobrze działa przygotowanie sobie małego banku zadań, które można szybko dopasować do poziomu klasy i długości lekcji. Chodzi o kilka typów aktywności, które da się wykorzystać w różnych tematach i działach.

Przykładowe kategorie zadań:

• Krótka analiza tekstu lub zadania – fragment artykułu, zadanie maturalne, tekst popularnonaukowy, komiks, a nawet opis z podręcznika. Uczniowie mają wyłowić główne myśli, znaleźć argumenty, podkreślić słowa klucze.
• Powtórka „3 najważniejsze rzeczy” – uczniowie w parach spisują trzy kluczowe pojęcia z ostatniego działu i wyjaśniają je prostym językiem. Można dodać prośbę o narysowanie prostego schematu.
• Mini-projekt na 30–40 minut – przygotowanie krótkiej notatki, plakatu, mapy myśli lub tabeli porównawczej. Forma jest stała, zmienia się jedynie temat.
• Zadania „na rozgrzewkę mózgu” – szybkie łamigłówki, krzyżówki związane z pojęciami z przedmiotu, puzzle z definicjami (dopasowywanie pojęcie–definicja).

Taki bank można mieć w formie segregatora lub folderu w chmurze. Wystarczy wtedy dopisać na kartce lub w pliku: „Zastępstwo – kl. 6b, wtorek – użyć zadań nr 3 i 4 z działu ‘Powótka gramatyki’ ”. Oszczędza to czas i nerwy przed nieobecnością.

Instrukcja dla nauczyciela zastępującego

Obok kart pracy przydaje się krótka, jedno- lub dwustronicowa instrukcja dla osoby, która przejmie klasę. Nie musi być rozbudowana – chodzi o kilka punktów, które ułatwią start w nieznanej grupie.

Co w takiej instrukcji umieścić:

• Podstawowe informacje o klasie – poziom (mocna/średnia/trudna), ewentualne trudności (dużo gadania, problemy z punktualnym zaczynaniem pracy), ważne uwagi wychowawcze, jeśli mają wpływ na przebieg lekcji.
• Plan lekcji w 3–4 krokach – np.:
  1. Powitanie i sprawdzenie obecności.
  2. Krótki wstęp (przeczytanie polecenia, wyjaśnienie celu).
  3. Samodzielna praca uczniów.
  4. Podsumowanie i zebranie prac.
• Wskazówki dotyczące dyscypliny – np. „Klasa lepiej pracuje, gdy siedzi osobno, a nie w grupkach”, „Jeśli zrobi się głośno, prośba o ciszę + odliczanie od 5 do 1 zwykle działa”.
• Co zrobić, jeśli skończy się czas lub materiały – propozycja prostego ćwiczenia rezerwowego (np. powtórka pojęć na tablicy, pytania otwarte do tekstu).

Instrukcję można wydrukować raz i trzymać w „teczce na zastępstwo”. W razie potrzeby dopisuje się tylko datę, klasę i numer scenariusza.

System przekazywania i odbioru prac

Żeby zastępstwo nie kończyło się stosami kartek bez podpisów, warto zawczasu przemyśleć system obiegu materiałów. Dobrze, jeśli jest on dla uczniów przewidywalny – wtedy sami dopilnują, by prace wróciły do właściwego nauczyciela.

Sprawdzony schemat:

1. Na górze karty drukujesz stały nagłówek: przedmiot, klasa, data, miejsce na imię i nazwisko.
2. Ustalasz z klasą, że zawsze podpisują prace w tym samym miejscu i oddają je dyżurnemu organizacyjnemu.
3. Na instrukcji dla nauczyciela zastępującego dopisujesz: „Po dzwonku proszę zebrać karty w jeden stos (podpisane!) i oddać do sekretariatu lub do pokoju nauczycielskiego (półka: język polski)”.

Przy kolejnej lekcji możesz odwołać się do konkretnych prac: pokazać dobre przykłady, krótko omówić typowe błędy. Uczniowie widzą wtedy, że to, co robili na zastępstwie, naprawdę ma ciąg dalszy.

Jak zadbać o przebieg lekcji w dniu zastępstwa

Nawet najbardziej dopracowane materiały nie zastąpią kilku prostych kroków, które pomagają na bieżąco prowadzić uczniów. Część z nich możesz „zaprogramować” z wyprzedzeniem, inne wymagają już działania samego nauczyciela zastępującego.

Początek lekcji: jasny start zamiast „przeczekiwania”

Pierwsze 5 minut często decyduje, czy zastępstwo będzie spokojne, czy rozjedzie się w hałasie. Można to uporządkować prostą rutyną.

Propozycja startu lekcji na zastępstwie:

1. Przywitanie i przedstawienie się – nawet jedno zdanie: „Dzień dobry, nazywam się… i dzisiaj prowadzę za panią/pana…”.
2. Krótka informacja o planie – w dwóch, trzech zdaniach: co robimy, do kiedy, co będzie z efektami pracy.
3. Ustawienie oczekiwań – „Pracujemy w ciszy/przy umiarkowanej rozmowie, na koniec oddajecie karty pracy, ja zaznaczę w dzienniku, kto pracował”.
4. Rozdanie materiałów – najlepiej przez wcześniej wyznaczonych dyżurnych.

Taka ramka otwierająca zabiera klasie pole na negocjowanie: „A możemy dzisiaj obejrzeć film?”, „A pani zawsze pozwala nam siedzieć w kurtkach”. Zasady są określone na starcie.

W trakcie lekcji: widoczna obecność i prosty monitoring

Uczniowie podczas zastępstwa szybko wyczuwają, czy ktoś „panuje nad sytuacją”. Pomaga kilka prostych zachowań, które można dopisać do instrukcji dla prowadzącego:

• Krążenie po klasie – spacer między ławkami, zaglądanie w zeszyty lub karty. Sam ruch nauczyciela często uspokaja.
• Krótkie pytania kontrolne – „Które zadanie jest teraz dla was najtrudniejsze?”, „Czy wszyscy wiedzą, co wpisać w punkt 3?”.
• Mikro-podsumowania czasu – co 10–15 minut informacja: „Macie jeszcze około 10 minut na dokończenie dwóch zadań”. To wyraźny sygnał, że ktoś pilnuje przebiegu lekcji.
• Jedno proste kryterium sukcesu – np. „Każdy oddaje dziś przynajmniej 2 poprawnie wykonane zadania” albo „Każda para ma gotową mapę myśli z minimum pięcioma pojęciami”.

Jeśli napotykasz klasę, która ma tendencję do „testowania granic”, dobrze działa konsekwentne stosowanie zasady: najpierw praca, potem luźniejsza część. Najpierw karty, projekt, powtórka – dopiero jeśli wszystko zrobione, można przez kilka minut spokojnie porozmawiać o aktualnościach z przedmiotu czy dokończyć zadanie z poprzedniej lekcji.

Zamykanie lekcji: krótki bilans zamiast nerwowego dzwonka

Końcówka lekcji często zamienia się w chaotyczne pakowanie. Przy zastępstwie szczególnie opłaca się zainwestować 2–3 minuty w podsumowanie i domknięcie.

Elementy prostego zakończenia:

• Zebranie prac – z pomocą dyżurnych, w stałym miejscu (np. pierwszy stolik przy drzwiach).
• Krótkie podsumowanie ustne – jedno, dwa zdania: „Dzisiaj pracowaliście nad…, te prace trafią do waszej nauczycielki/nauczyciela, będziecie je omawiać na kolejnej lekcji”.
• Wzmocnienie pozytywne – wskazanie konkretnych zachowań: „Podobało mi się, że większość z was od razu zabrała się za zadanie 3, było dzięki temu spokojniej”.

Takie zamknięcie pokazuje uczniom, że lekcja miała sens i ciąg dalszy, a nie była tylko „przetrwaniem godziny”.

Współpraca między nauczycielem prowadzącym a zastępującym

Udane zastępstwo to nie tylko rzeczy, które robi nauczyciel na co dzień z daną klasą, ale także to, jak współpracuje z osobą, która przejmie jego grupę na jedną lub kilka lekcji.

Jak przekazywać informacje, żeby nie zalać kolęgi/koleżanki szczegółami

Przed zaplanowaną nieobecnością przydaje się krótka, zwięzła notatka dla nauczyciela zastępującego. Dłuższe elaboraty zwykle nie są czytane w całości, szczególnie jeśli ktoś ma tego dnia kilka różnych zastępstw.

Praktyczny układ notatki:

• Nagłówek: klasa, data, przedmiot, numer sali.
• Cel lekcji w jednym zdaniu – np. „Powtórzenie zasad tworzenia równania kwadratowego” albo „Ćwiczenie czytania ze zrozumieniem na podstawie krótkiego opowiadania”.
• Lista kroków: 3–5 punktów z przebiegiem lekcji (co po kolei, z odniesieniem do załączonych materiałów).
• Szczególne uwagi – np. „W klasie jest dwóch uczniów, którzy mają dostosowania – mogą pisać mniej zadań / potrzebują więcej czasu”.
• Kontakt – adres mailowy lub informacja, kiedy można złapać cię w pokoju nauczycielskim, jeśli ktoś ma pytania przed kolejnym zastępstwem.

Taka notatka może być zapisana jako gotowy szablon w komputerze. Przed wyjazdem dopisujesz tylko konkretne informacje i drukujesz kilka egzemplarzy.

Informacja zwrotna po zastępstwie

Po powrocie do szkoły dobrze jest poświęcić chwilę na krótką rozmowę z nauczycielem zastępującym – szczególnie jeśli było to dłuższe zastępstwo lub klasa mocno reaguje na zmiany.

Można zapytać o trzy podstawowe rzeczy:

• Jak klasa zareagowała na materiały – czy były zrozumiałe, czy czegoś było za mało albo za dużo.
• Jak wyglądała praca i zachowanie – czy udało się zrealizować plan, czy trzeba było coś modyfikować.
• Czy są konkretne osoby lub sytuacje, na które warto zwrócić uwagę (pozytywnie lub wychowawczo).

Takie rozmowy pomagają udoskonalać własne scenariusze na zastępstwo. Z czasem tworzysz zestaw rozwiązań, które naprawdę sprawdzają się w twojej szkole, a nie tylko „dobrze wyglądają na papierze”.

Włączanie uczniów w odpowiedzialność za zastępstwo

Kiedy klasa widzi, że zastępstwo to nie jest „czas niczyj”, lecz wspólne zadanie, napięcie spada. Uczniowie mogą realnie współzarządzać tą sytuacją – oczywiście w jasno wyznaczonych ramach.

Kontrakt klasowy na sytuacje zastępstw

Dobrym narzędziem jest krótki kontrakt, który klasa wypracowuje razem z nauczycielem prowadzącym. Nie musi być formalny – ważne, żeby był konkretny i widoczny.

Przykładowe elementy kontraktu:

• Co robimy, gdy nauczyciel się spóźnia na zastępstwo (np. czekamy 10 minut, siedzimy w ławkach, dyżurny idzie do sekretariatu).
• Jak się zwracamy do osoby zastępującej – forma grzecznościowa, bez porównań typu „Pani X zawsze…”.
• Co z telefonami i sprzętem – czy mogą być używane do pracy na lekcji, czy zostają w plecakach.
• Jak reagujemy na przeszkadzanie – czy mamy umowę, że zwracamy sobie nawzajem uwagę spokojnie, czy prosimy nauczyciela o interwencję.

Kontrakt można spisać na dużej kartce i powiesić w klasie. Wtedy każdy nauczyciel zastępujący może się do niego odwołać, nawet jeśli widzi klasę pierwszy raz w życiu.

Pomysły na lekcje współtworzone przez uczniów

Jeśli uczniowie są starsi (klasy 7–8, szkoła ponadpodstawowa), można ich zaangażować w przygotowanie propozycji lekcji na zastępstwa. Oczywiście w ramach danego przedmiotu i jasno określonych kryteriów.

Przebieg takiego działania może wyglądać tak:

1. Na zwykłej lekcji prosisz uczniów o propozycje aktywności, które:
   • są związane z przedmiotem,
   • da się je zrobić w 45 minut,
   • nie wymagają specjalistycznego sprzętu,
   • są w miarę samodzielne (mało tłumaczenia).
2. Wspólnie wybieracie kilka najlepszych pomysłów – np. „quiz drużynowy”, „plakat podsumowujący dział”, „mapa skojarzeń z pojęciami z ostatniego miesiąca”.
3. Ty dopracowujesz je pod kątem merytorycznym i spisujesz jako gotowe scenariusze na zastępstwo.

Gotowe „pakiety zastępstw” dla różnych typów klas

Trzymanie w szufladzie jednego uniwersalnego scenariusza rzadko się sprawdza. Lepiej mieć kilka prostych pakietów, które można dobrać do konkretnej grupy i sytuacji.

Przykładowy zestaw może wyglądać tak:

• Pakiet „klasa zadaniowa” – dużo samodzielnej pracy:
  • karta z zadaniami o rosnącym stopniu trudności,
  • krótka instrukcja dla nauczyciela, jak dzielić czas (np. 15–15–10 minut),
  • prosty klucz odpowiedzi, żeby można było zrobić szybkie sprawdzenie wybranych zadań na koniec.
• Pakiet „klasa rozgadana” – praca w ruchu i krótkich blokach:
  • stacje zadaniowe w czterech rogach sali,
  • jasna procedura przemieszczania się (sygnał, kierunek, czas),
  • arkusz zbierający efekty z każdej stacji.
• Pakiet „klasa przeciążona” – lekka, ale merytoryczna forma:
  • quiz na kartkach lub online,
  • krótka karta refleksji: „Co z dzisiejszego tematu jest dla mnie najbardziej zrozumiałe / najmniej jasne?”.

W praktyce kilka takich paczek, opisanych jednym zdaniem na okładce („7b – stacje”, „1LO – quiz + refleksja”), oszczędza sporo nerwów wszystkim zaangażowanym w organizację zastępstw.

Materiały „na czarną godzinę”, gdy nie ma dostępu do kserokopiarki

Nie zawsze da się przygotować karty pracy czy rozbudowane zestawy. Przydaje się zestaw działań tablicowo‑zeszytowych, które nauczyciel zastępujący może wykorzystać bez dodatkowych narzędzi.

Sprawdzają się m.in.:

• Łańcuch skojarzeń pojęciowych – uczniowie wpisują w zeszycie główne pojęcie z ostatniego działu i dopisują wokół niego wszystko, co z nim łączą. Potem wybierają trzy skojarzenia i objaśniają je partnerowi z ławki.
• „3 najważniejsze rzeczy” – dla działu, rozdziału lektury, zagadnień gramatycznych. Uczniowie samodzielnie wybierają, co jest dla nich kluczowe i krótko to argumentują.
• Miniprojekt w zeszycie – np. plan wydarzeń, mini‑ściąga z definicjami, krótki komiks ilustrujący proces lub zjawisko.
• „Pół klasy tłumaczy” – jedna połowa grupy szykuje w zeszytach wyjaśnienie danego zagadnienia własnymi słowami, druga połowa układa do niego trzy zadania lub pytania sprawdzające. Potem pary wymieniają się rolami.

Do takich aktywności wystarczy krótka instrukcja na kartce dla nauczyciela zastępującego z przykładowym tematem. Resztę klasa jest w stanie wygenerować sama, opierając się na tym, co już zna.

Zastępstwo w klasach młodszych

W edukacji wczesnoszkolnej zastępstwo często bardziej dotyczy bezpieczeństwa emocjonalnego niż treści. Dzieci potrzebują poczucia, że lekcja jest przewidywalna, nawet jeśli prowadzi ją ktoś inny.

Stałe rytuały, które można „przekazać”

Dobrze, gdy wychowawca ma kilka powtarzalnych elementów, które łatwo opisać innemu nauczycielowi:

• Powitanie – np. krótka rymowanka, ruchowy sygnał, okrzyk klasowy.
• Sprawdzenie nastroju – dzieci pokazują kciukiem lub wybierają kolor na tablicy („dziś czuję się jak…”).
• Znany system sygnałów – np. podniesiona ręka nauczyciela = cisza, 3 klaśnięcia = kończymy zadanie.
• Krótka końcówka – np. „co dziś zapamiętałem/zapamiętałam?” w jednym zdaniu.

Jeśli te rytuały są opisane w krótkiej instrukcji i widoczne w klasie (np. na plakacie), osoba zastępująca łatwiej „wsiada” w rolę i nie musi wszystkiego wymyślać na nowo.

Proste aktywności łączące ruch i treść

Dzieci w klasach 1–3 trudno utrzymać przez 45 minut w ławkach przy samych ćwiczeniach pisemnych. Zapas kilku krótkich, ruchowych zadań powtórkowych bardzo ułatwia życie.

Sprawdzają się zwłaszcza:

• „Prawda–fałsz” w ruchu – nauczyciel czyta zdania, dzieci podchodzą do ściany „prawda” albo „fałsz”. Można od razu poprosić o jedno zdanie wyjaśnienia.
• Układanie haseł z rozsypanki – litery lub wyrazy na tablicy (lub kartkach), dzieci kolejno ustawiają je we właściwej kolejności.
• Kąciki tematyczne – cztery rogi klasy odpowiadają czterem odpowiedziom. Dzieci wybierają róg, a chętne osoby mówią, dlaczego tak zdecydowały.

Takie aktywności można opisać na jednej stronie A4: „co robi nauczyciel – co robią dzieci – na co zwrócić uwagę”. Nawet ktoś, kto rzadko pracuje w klasach młodszych, poradzi sobie z ich poprowadzeniem.

Radzenie sobie z trudnymi sytuacjami na zastępstwie

Nawet najlepiej przygotowany scenariusz nie gwarantuje, że nic się nie wydarzy. Kilka prostych zasad pomaga ograniczyć chaos i stres, zarówno u uczniów, jak i u nauczyciela.

Jak reagować, gdy klasa „jedzie po bandzie”

Jeśli nauczyciel zastępujący sygnalizuje, że klasa była bardzo trudna, można wcześniej ustalić z nim kilka jasnych kroków postępowania. Dobrze działają szczególnie:

• Konkretny plan B – np. jeśli karty pracy kompletnie „się nie kleją”, można przejść na prostszy tryb: quiz na tablicy, powtórka w formie gry „pytanie–odpowiedź”, zapisanie w zeszycie trzech kluczowych zagadnień.
• Zasada przerwania hałaśliwej aktywności – uzgodniona wcześniej z klasą i opisana w kontrakcie. „Jeśli nie potrafimy pracować grupowo, wracamy do pracy indywidualnej”.
• Wzmocnienie „wysp spokoju” – nauczyciel może dostać wskazówkę, by w trudnej klasie kilka razy nazwać po imieniu osoby pracujące spokojnie („Widzę, że ta i ta ławka pracuje, dziękuję”), zamiast skupiać się wyłącznie na głośnych uczniach.

W jednej ze szkół nauczyciele umówili się, że w dwóch najbardziej wymagających klasach zastępstwa są krótsze o 5 minut treściowo. Ten czas służy na spokojne zebranie prac i uporządkowanie przestrzeni, żeby kolejny nauczyciel nie zaczynał od gaszenia pożaru.

Indywidualne trudności uczniów a zastępstwo

W każdej klasie są osoby, które silniej reagują na zmianę rutyny – uczniowie z trudnościami w regulacji emocji, ze spektrum autyzmu czy z zaburzeniami lękowymi. Krótka, rzeczowa informacja dla nauczyciela zastępującego może zapobiec wielu nieporozumieniom.

W notatce lub w dzienniku elektronicznym da się uwzględnić m.in.:

• co pomaga – np. „X potrzebuje siedzieć w pierwszej ławce”, „Y dobrze reaguje na krótkie, jednoznaczne polecenia”,
• czego unikać – np. „nie czytać na głos uwag dla Z przed całą klasą”, „nie zmieniać mu w trakcie lekcji ustalonych zasad pracy”,
• jak wygląda eskalacja – krótkie zdanie, po czym rozpoznać, że sytuacja zaczyna się wymykać spod kontroli i do kogo wtedy się zwrócić (pedagog, wychowawca, sąsiednia sala).

Takie informacje warto formułować neutralnie, bez etykiet. Zamiast „X ma problemy z zachowaniem”, lepiej: „X ma trudność z nagłymi zmianami – pomaga, gdy wcześniej usłyszy, co będzie po kolei”.

Organizacja i logistyka, które ułatwiają życie całej szkole

Nawet najlepsze pomysły na pojedyncze lekcje słabo zadziałają, jeśli systemowo w szkole panuje chaos. Kilka prostych rozwiązań organizacyjnych sprawia, że zastępstwa stają się spokojniejsze i bardziej przewidywalne.

Bank scenariuszy i materiałów wspólny dla rady pedagogicznej

Zamiast każdy z osobna tworzy „zestaw na zastępstwo”, można zbudować wspólny folder – w wersji papierowej lub cyfrowej. Kluczem jest dobry podział i minimum opisu.

Praktyczny sposób uporządkowania:

• podział według poziomu klas (1–3, 4–6, 7–8, ponadpodstawowe),
• w ramach poziomu – według typu aktywności: praca pisemna, praca w grupach, aktywności ruchowe, powtórki przed sprawdzianem,
• krótka karta tytułowa: „dla jakiego przedmiotu / działu będzie to najbardziej pasować”, „jaki typ klasy”, „co trzeba mieć (kreda, kartki, dostęp do internetu)”.

Jeśli kilku nauczycieli co semestr dorzuci po jednym dopracowanym scenariuszu, po roku–dwóch cała szkoła ma solidny zasób. Osoba biorąca zastępstwo nie zaczyna od pustej kartki.

Stałe miejsca na materiały i informacje

Zmniejsza stres, gdy każdy nauczyciel wie, gdzie w razie zastępstwa znajdzie to, czego potrzebuje. Warto ustalić:

• jedno miejsce w pokoju nauczycielskim na teczki z materiałami do zastępstw – np. segregatory opisane klasami lub poziomami,
• stałe miejsce w sali, gdzie uczniowie zostawiają prace po zastępstwie – pierwszy stolik, koszyk, półka,
• prostą tablicę informacyjną – np. kto dziś ma najwięcej zastępstw, w których klasach przewidziane są konkretne materiały.

W wielu szkołach dobrze działa też krótkie, codzienne spotkanie przy planie zastępstw przed pierwszą lekcją. Czasem wystarcza 5 minut: każdy, kto ma tego dnia cięższą klasę, szybko sprawdza, czy ma dla niej coś sensownego, a jeśli nie – może sięgnąć do wspólnego banku.

Jak stopniowo budować kulturę „dobrych zastępstw”

Zastępstwa najczęściej są traktowane jako coś, co trzeba „ogarnąć” przy okazji. Jeśli jednak kilka osób w szkole zacznie o nich myśleć strategicznie, po pewnym czasie widać wyraźną zmianę w zachowaniu klas.

Małe kroki, które robią różnicę

Nie ma potrzeby wprowadzać od razu wielkiej reformy. Zwykle wystarczy seria kilku drobnych działań:

• Wychowawcy rozmawiają z klasami o tym, jak wygląda dobre zastępstwo i co od siebie nawzajem potrzebują.
• Na radzie pedagogicznej zbiera się dobre praktyki – każdy przynosi po jednym sprawdzonym pomyśle lub dokumencie (szablon notatki, karta pracy, opis kontraktu).
• Wprowadza się jeden wspólny element dla wszystkich – np. zasadę krótkiego podsumowania na koniec każdej lekcji zastępstwa.
• Po kilku miesiącach robi się krótkie rozeznanie – co działa, co przeszkadza, co warto poprawić. Może to być ankieta dla uczniów, rozmowy klasowe, szybki formularz dla nauczycieli.

Po roku takiego działania w wielu szkołach uczniowie zaczynają reagować na zastępstwo spokojniej. Wiedzą, że to nie jest „wolna amerykanka”, tylko trochę inny, ale nadal ważny kawałek ich szkolnej codzienności.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak przygotować plan lekcji na zastępstwo, żeby nie było chaosu?

Najważniejsze jest unikanie „pustego czasu”. Zamiast ogólnego polecenia typu „coś sobie poczytajcie”, przygotuj konkretny plan z jasno określonymi zadaniami, czasem pracy i sposobem podsumowania. Uczniowie powinni dokładnie wiedzieć, co robią przez większość lekcji i co ma być efektem ich pracy.

Pomaga prosty schemat: kilka minut na wprowadzenie i cel, część główną na pracę uczniów (zadania, tekst, ćwiczenia) oraz kilka minut na podsumowanie – np. omówienie wybranych prac czy zapisanie wniosków na tablicy.

Co powinno znaleźć się w dobrym scenariuszu lekcji na zastępstwo?

Scenariusz nie musi być rozpisany co do minuty, ale powinien zawierać: cel lekcji (1–2 krótkie, zrozumiałe zdania), listę zadań lub aktywności dla uczniów, orientacyjny podział czasu oraz sposób sprawdzenia efektów (np. konkretna liczba zadań w zeszycie, krótka notatka, pytania na koniec).

Warto też dołączyć krótką instrukcję dla nauczyciela zastępującego: co zrobić najpierw, jak zacząć lekcję, na co zwrócić uwagę i co koniecznie ma być zrealizowane, nawet jeśli coś pójdzie nie po myśli.

Jak uprzedzić uczniów o zastępstwie, żeby lekcja się nie „rozjechała”?

Najlepiej zrobić to jasno i spokojnie, bez straszenia i żartów w stylu „tylko się tam zachowujcie”. Komunikat powinien zawierać: informację o zastępstwie, krótkie opisanie, co będzie robione, oraz jasne oczekiwania – jakie materiały mają mieć uczniowie i co z wykonanej pracy zostanie sprawdzone na kolejnej lekcji.

Dobrym pomysłem jest też wpisanie w dzienniku, co ma być zrobione na zastępstwie i zapowiedź, że nauczyciel po powrocie to sprawdzi. Uczniowie wtedy widzą, że to normalna, ważna lekcja, a nie „wolna godzina”.

Jakie zasady warto ustalić z klasą na czas zastępstw?

Najlepiej spisać kilka prostych, stałych zasad obowiązujących przy każdym zastępstwie, np.: że to nadal jest lekcja z danego przedmiotu (nie „wolna”), że nauczyciel zastępujący ma takie same prawa jak prowadzący, że zawsze pracuje się nad materiałem z przedmiotu lub jego powtórką, a także że nie robi się po cichu prac domowych z innych przedmiotów.

Takie zasady można omówić raz na początku roku i przypominać przy kolejnych zastępstwach. Ułatwia to pracę nauczycielowi zastępującemu, który może się na nie powołać, zamiast na bieżąco wymyślać nowe reguły.

Co zrobić, gdy na zastępstwie nie ma podręczników albo nie działa sprzęt?

Warto mieć przygotowane trzy warianty: plan A – gdy wszystko działa zgodnie z założeniami, plan B – gdy nie ma sprzętu lub podręczników (np. zadania na kartkach, praca z krótkim tekstem, ćwiczenia na tablicy), oraz plan C – awaryjny, ogólny, ale sensowny zestaw aktywności powiązanych z przedmiotem (projekt, dyskusja, quiz).

Dobrą praktyką jest stworzenie „teczki na zastępstwo” z uniwersalnymi materiałami: krótkimi tekstami z pytaniami, łamigłówkami, zadaniami do powtórki. Dzięki temu nawet przy minimalnych zasobach lekcja może być uporządkowana i merytoryczna.

Jak sformułować cele lekcji na zastępstwie, żeby uczniowie chcieli pracować?

Cele powinny być proste, konkretne i „osiągalne” w ciągu jednej godziny, np.: „Po tej lekcji będziesz umieć rozwiązać trzy typy zadań z ułamkami” albo „Na koniec lekcji będziesz mieć gotową krótką notatkę o…”. Ważne, by uczniowie rozumieli, po co coś robią i co ma być efektem ich wysiłku.

Na początku zastępstwa warto, by nauczyciel jasno wypowiedział ten cel na głos. Dzięki temu uczniowie szybciej „wchodzą w tryb pracy” i widzą, że lekcja nie jest przypadkowym zbiorem zadań, tylko ma sensowną strukturę i zakończenie.

Co warto zapamiętać

• Dobrze przygotowane zastępstwo to nie „zapchajdziura”, ale pełnoprawna lekcja, która ogranicza chaos, nudę i poczucie straty czasu.
• Przygotowanie klasy na zastępstwo obejmuje trzy sfery: psychologiczną (nastawienie uczniów), organizacyjną (plan, materiały, czas) i relacyjną (jasne role i zasady).
• Wyraźnie sformułowane, proste cele lekcji – nawet 1–2 – zwiększają zaangażowanie uczniów i ułatwiają nauczycielowi zastępującemu prowadzenie zajęć.
• Ramowy scenariusz lekcji (wprowadzenie, praca uczniów, podsumowanie) redukuje „pusty czas”, daje przewidywalność i pomaga utrzymać dyscyplinę.
• Stworzenie planu A, B i awaryjnego planu C oraz „teczki na zastępstwo” zapewnia ciągłość zajęć mimo braku sprzętu, podręczników czy innych utrudnień.
• Wcześniejsze poinformowanie uczniów o planowanym zastępstwie i jasne zakomunikowanie, co będą robić i jakich zachowań się oczekuje, uspokaja klasę i porządkuje sytuację.